Hlavné menu:
O MNIE > CZYTELNIA
Autor:
Beata Kuchnik
psycholog społeczny
Jak powstaje stres.
Pojęcie stresu w literaturze psychologicznej pojawiło się w latach 50-tych ubiegłego wieku. Mimo licznych badań w tej dziedzinie, wciąż pozostaje sporo kontrowersji. Powstało wiele teorii stresu, lecz w dalszym ciągu wydaje się, że jego istota nie została nadal wyjaśniona. Do klasyków w tej dziedzinie należy R.S. Lazarus.
Stres traktowany jest jako interakcja między jednostką a otoczeniem (R.S. Lazarus, 1980). Interakcja oznacza zakłócenie równowagi pomiędzy zasobami lub możliwościami jednostki a wymaganiami otoczenia. Wymagania zaś traktowane są jako stresory lub sytuacje wywołujące stres do których zaliczyć można:
nieprzewidywalne i niekontrolowane wydarzenia życiowe, sytuacje o ekstremalnie silnej lub ekstremalnie słabej stymulacji, znaczące wydarzenia oraz codzienne kłopoty.
Wśród nich istnieją czynniki obiektywne i subiektywne (I. Heszen-Niejodek, 1996).
Wg Lazarusa stres to " określona relacja między osobą a otoczeniem, która oceniana jest przez osobę jako obciążająca lub przekraczająca jej zasoby i zagrażająca jej dobrostanowi". Definicja ta nie tylko określa relacyjny charakter sytuacji stresowej ale również ma charakter poznawczy. Autor odwołuje się do oceny podmiotu, który rozstrzyga o uznaniu relacji za stresową. Innymi słowy, gdy następuje zdarzenie a jednostka je dostrzeże, dokonuje subiektywnej oceny tego zdarzenia. Świadoma lub nieświadoma ocena zagrożenia, straty i wyzwania, stanowiąca przyczynę stresu może wpływać na modyfikacje obiektywnie istniejących stresorów. W wyniku oceny jednostka uruchamia proces radzenia sobie. Jednak możliwości w zakresie radzenia sobie z wymaganiami są uzależnione od cech samej jednostki do których zaliczyć można min.:
inteligencję, uzdolnienia specjalne, umiejętności, wiedzę, cechy osobowościowe i temperamentalne, osobiste doświadczenia, strategie radzenia sobie czy też aktualny stan fizyczny i psychiczny (I. Heszen-Niejodek, 1996).
Zatem stan stresu można zdefiniować jako wynik interakcji pomiędzy rzeczywistymi lub spostrzeganymi wymaganiami a możliwościami jednostek odpowiadającymi tym wymaganiom bez względu na to, czy są to możliwości realnie istniejące czy możliwości spostrzegane a raczej wyobrażone przez jednostki.
Powszechność sytuacji stresowych skłania badaczy do wyjaśnienia mechanizmów powstawania stresu oraz sposobów radzenia sobie z nim przez ludzi. Jest to psychofizjologiczna droga zagrożeń zdrowotnych obok coraz mniej już znaczącej fizykochemicznej drogi zagrożeń ze względu na coraz bardziej poprawiające się warunki pracy związane z nowymi technologiami (Dudek, Waszkowska, Merecz, Hanke, 2004). B. Dudek (2004, s. 16) ze współpracownikami proponuje podział na obiektywne i subiektywne przyczyny stresu. Do obiektywnych zaliczają wymagania, jakie dana osoba napotyka w sytuacji pracy. Wynikają one z charakteru pracy, organizacji i warunków, w jakich ona przebiega. Są one stałymi lub chwilowymi elementami sytuacji pracy, do których pracownik musi się przystosować i których nie może zignorować, bo ich spełnienie jest koniecznym warunkiem tego, aby utrzymać się w roli pracownika. Zatem o poziomie stresogenności obiektywnej sytuacji pracy decydują dwie grupy jej elementów: wymagania i ograniczenia. Szczególną rolę odgrywają też subiektywne czynniki pracy które są trudniejsze do uchwycenia. Poszczególne elementy subiektywnego odbioru rzeczywistości pracy są przez pracownika spostrzegane, interpretowane i poddawane ocenie, co w efekcie prowadzi do pobudzenia emocjonalnego, które ma charakter odruchowy, niezależny od woli osoby, zmian w jej procesach fizjologicznych, psychologicznych i w zachowaniu. Jest to ocena pierwotna sytuacji. Drugi rodzaj reakcji przyjmuje formę świadomego procesu umysłowego, który prowadzi do ustalenia sposobów radzenia sobie ze stresem. Ten rodzaj reakcji nazywamy wtórną. (Lazarus, Folkman, 1991). Jeżeli jednostka wybierze sposoby zmniejszając jej napięcie stresowe adekwatne do warunków, w jakich powstał stres wówczas mogą wystąpić pozytywne skutki w postaci wzrostu kompetencji , satysfakcji, pozytywnego obrazu własnej osoby. Jeśli natomiast zastosuje nieodpowiednie sposoby zwalczania stresu, mogą wystąpić skutki negatywne w postaci wysokiego poziomu odczuwanego stresu, zaburzeń w zdrowiu fizycznym i psychicznym, utrwalenie się niewłaściwych postaw i motywacji np. poczucie bezradności i wypalenia się emocjonalnego (Dudek, 2004, s 18).
B. Dudek, M. Waszkowska, D. Merecz, W. Hanke (2004) proponują podział Czynników Pracy będących subiektywnymi źródłami stresu na następujące grupy:
1. Poczucie psychicznego obciążenia pracą.
2. Brak nagród w pracy.
3. Poczucie niepewności wywołane organizacją pracy.
4. Kontakty społeczne.
5. Poczucie zagrożenia.
6. Uciążliwości fizyczne.
7. Nieprzyjemne warunki pracy.
8. Brak kontroli.
9. Brak wsparcia.
10. Odpowiedzialność.
Wszystkim tym czynnikom jest przypisany indywidualny odbiór przez pracowników instytucji i jest on powiązany z poziomem odczuwanego stresu, z którym każda osoba radzi sobie we własny sposób. Określenie "subiektywny" oznacza, że treść obrazu pracy ma charakter specyficzny dla danej osoby. Jest on wyznaczony głównie jej cechami indywidualnymi oraz ogólną sytuacją życiową w jakiej aktualnie się znajduje. Poszczególne elementy subiektywnego obrazu pracy są przez pracownika nie tylko spostrzegane, ale również interpretowane i poddawane ocenie. W wyniku tego, człowiek zaczyna podejmować wysiłki, by poradzić sobie z daną sytuacją, które niejednokrotnie okazują się nieskuteczne, przyczyniając się w ten sposób do powstania kolejnych źródeł stresu.
Beata Kuchnik
Litertura:
Dudek, B. (2004), Ochrona zdrowia pracowników przed skutkami stresu zawodowego., Łódź: Instytut Medycyny Pracy im. Prof. J. Nofera.
Lazarus, R.S., (1980), The stress and doping Paradigm. [W:] Competence and coping during adulthood. Red. L. Bond, J.C. Rosen. London: University Press of New England.
Lazarus, R.S., Folkman, S. (1991), The concept of coping. [W:] Stress and coping. An Antology. Red. A. Monat, R.S. Lazarus. New York: Columbia Univesity Press.
Sęk, H. (2001), Zdrowie- stres- zasoby. Poznań: Wydawnictw Fundacji Humaniora.
Strelau, J. (2004). Psychologia. Podręcznik akademicki. Psychologia ogólna. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Wojciszke, B. (2004), Człowiek wśród ludzi. Zarys psychologii społecznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe "Scholar".
Sub-Menu: