Hlavné menu:
O MNIE > CZYTELNIA
Autor:
Beata Kuchnik
psycholog społeczny
Jak radzimy sobie ze stresem.
W literaturze znaleźć można następujące wytłumaczenie zmagania się ze stresem: w celu poradzenia sobie przez jednostkę ze stanem stresu zostaje uruchomiony proces radzenia sobie ze stresem rozumiany jako funkcja regulacyjna, polegająca na utrzymaniu równowagi pomiędzy wymaganiami a możliwościami lub na redukowaniu rozbieżności pomiędzy wymaganiami a możliwościami (Heszen-Niejodek, 1996). Jest to proces obejmujący wysiłki poznawcze i behawioralne by sprostać specyficznym zewnętrznym lub wewnętrznym wymaganiom związanym z przekroczeniem osobistych zasobów (Kuczyńska, 2002, za: Lazarus, Folkman, 1987).
Jak podkreśla Lazarus: " Radzenie sobie jest silnie związane z kontekstem, ażeby było ono efektywne, musi zmieniać się w czasie i niezależnie od rodzaju stresujących warunków" (Heszen-Niejodek, 1996, za: Lazarus, 1993).
Charakterystyczny dla danej jednostki ( i pozostający w jej dyspozycji) zbiór strategii, z których część uruchamiana jest w procesie radzenia sobie w konkretnej transakcji stresowej, określa się mianem stylu radzenia sobie (Heszen-Niejodek, 1996).
W wyniku uruchomienia procesu zaradczego, człowiek stara się rozwiązać problem i obniżyć stan napięcia jaki wówczas powstaje. Ze względu na te kategorie zostały wyróżnione przez Endlera i Parkera (za: Szczepaniak, Strelau, Wrześniewski, 2005) trzy style, rozumiane jako typowe dla danej jednostki sposoby wykonywania czynności (Strelau, 2004):
Styl skoncentrowany na zadaniu (SSZ)- polegający na podejmowaniu wysiłków zmierzających do rozwiązania problemu poprzez poznawcze przekształcenia lub próby zmiany sytuacji. Główny nacisk położony jest na zadanie lub planowanie rozwiązania problemu.
Styl skoncentrowany na emocjach (SSE), tzw. Emocjonalny, zmierzający do redukcji nieprzyjemnych emocji, charakterystyczny dla osób z tendencją do koncentrowania się na sobie, na własnych przeżyciach emocjonalnych. Osoby takie mają tendencję do myślenia życzeniowego i fantazjowania. Działania mają na celu zmniejszenie napięcia emocjonalnego, jednak czasem mogą powiększać poczucie stresu i przyczyniać się do nasilenia stanu przygnębienia i napięcia.
Styl skoncentrowany na unikaniu (SSU), może przybierać dwie formy:
1. obejmujący działania skierowane na odwrócenie uwagi od źródła stresu tj. angażowanie czynności zastępcze (ACZ) do których zaliczyć można np.: oglądanie telewizji, objadanie się, myślenie o sprawach przyjemnych i sen
2. oraz poszukiwanie wsparcia społecznego zwane poszukiwaniem kontaktów towarzyskich (PKT). Styl ten charakterystyczny jest dla osób, które w sytuacjach stresowych mają tendencję do wystrzegania się myślenia, przeżywania, i doświadczania tej sytuacji.
Radzenie sobie ze stresem jest procesem złożonym, zależnym od wielu czynników i wyjaśnianym wieloma teoriami do których można zaliczyć:
poczucie koherencji (Antonowsky, 1995),
samoocenę i wiarę we własne możliwości (Maruszyński, 1977),
humor i optymizm (Seligmann, 1993, Czapiński 1985),
umiejscowienie osobistej kontroli (Poprawa, 1996),
poczucie samoskuteczności (Schwarzer, 1997),
umiejętności nawiązywania i utrzymywania bliskich związków i poczucie wsparcia społecznego (Czapiński, 1984),
ekspresji przeżywanych emocji (Kofta, 1979),
zdolności do regulacji emocjonalnego samopoczucia (Kuczyńska, 2002).
Zatem nadmierny stres związany jest z podwyższonym napięciem oraz ekstremalnie silnymi negatywnymi emocjami.
Chroniczny stres to z kolei stan permanentnie lub często doświadczanego stresu, niekoniecznie w stopniu nadmiernym. W wyniku obu, w organizmie może dochodzić do zmian wpływających na ogólne funkcjonowanie jednostki do których zaliczyć można: podwyższony poziom lęku i depresji, choroby psychosomatyczne lub inne problemy zdrowotne (Heszen-Niejodek, 1996). Stres chronicznie doświadczany w miejscu pracy często zaś jest przyczyną wypalenia zawodowego.
Biorąc jednak pod uwagę wielorakie teorie stresu, wydaje się że istotą sposobów radzenia sobie ze stresem jest subiektywna interpretacja sytuacji. Ludzie różnią się między sobą wieloma aspektami, również sposobem spostrzegania pozornie neutralnych sytuacji. Jedni mogą spostrzegać je jako pozytywne, inni jako negatywne. Sposób spostrzegania ma wpływ na procesy zachodzące w takich sytuacjach oraz na sposoby reagowania na te sytuacje. (Kuczyńska, 1998). Mimo wielu badań, nadal pozostaje otwarta kwestia kierunku zależności w związku emocji ze spostrzeganiem. Wg teorii Lazarusa, spostrzeganie jest pierwotne, dopiero po dokonaniu oceny sytuacji powstają emocje, zaś te a właściwie w wyniku pojawienia się emocji, człowiek zaczyna generować rozwiązania, które jak już wiemy, mają wieloraki kierunek i nie są zawsze skuteczne.
Beata Kuchnik
Literatura:
Dudek, B. (2004), Ochrona zdrowia pracowników przed skutkami stresu zawodowego., Łódź: Instytut Medycyny Pracy im. Prof. J. Nofera.
Heszen-Niejodek, I. (1996), Styl radzenia sobie ze stresem jako indywidualna zmienna wpływająca na funkcjonowanie w sytuacji stresowej. [W:] J. Strelau (red.). Osobowość a ekstremalny stres. Warszawa: GWP.
Kuczyńska, A., Janda-Dębek, B. (2002). Subiektywna interpretacja sytuacji a style radzenia sobie ze stresem. [W:] Heszen-Niejodek, I. Konteksty stresu psychologicznego.
Lazarus, R.S., (1980), The stress and doping Paradigm. [W:] Competence and coping during adulthood. Red. L. Bond, J.C. Rosen. London: University Press of New England.
Lazarus, R.S., Folkman, S. (1991), The concept of coping. [W:] Stress and coping. An Antology. Red. A. Monat, R.S. Lazarus. New York: Columbia Univesity Press.
Sęk, H. (2001), Zdrowie- stres- zasoby. Poznań: Wydawnictw Fundacji Humaniora.
Strelau, J., Jaworowska, A., Wrześniewski, K., Szczepaniak, P. (2005), Style radzenia sobie w sytuacjach stresowych., Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego.
Strelau, J. (2004). Psychologia. Podręcznik akademicki. Psychologia ogólna. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Wojciszke, B. (2004), Człowiek wśród ludzi. Zarys psychologii społecznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe "Scholar".
Sub-Menu: